Ovdan
Ovdan nədir və sovetlər niyə onları torpaqla doldurdu?
Ovdan nədir?
Ovdan su toplamaq və saxlamaq üçün yaradılmış ənənəvi yeraltı su qurğusudur. Quyudan fərqi isə onun yerüstü hissəsinin — su quyusunun üzərindəki örtülü qurğunun olmasıdır. Ovdanlar Bakı-Abşeron memarlığına xas olan ənənəvi su qurğularından hesab olunur. Suyun qıt olduğu dövrlərdə quyular qazılır, onların üzərində isə ovdanlar inşa edilirdi. Həmin ovdanlardan yalnız bir neçəsi günümüzə qədər gəlib çatıb.
Ovdanlardan kimlər istifadə edirdi?
Ovdanlardan həm yaxın ərazilərdə yaşayan insanlar, həm də karvan yolları ilə buradan keçən yolçular istifadə edirdilər.
Ovdanların yanında ortası ovulmuş daşlar da yerləşdirilirdi. Bu daşlardan səyyahlar at və dəvələri bağlamaq üçün istifadə edirdilər.
Ölkəmizdə məlum olan ən qədim ovdanlardan biri 1665-ci ildə Qala kəndində inşa edilmiş ovdandır.
Ovdanların quruluşu
Quruluşuna görə ovdanları üç kateqoriyaya ayırmaq olar. Birinci tip qaya içərisində ovularaq yaradılır və əsasən yağış sularını toplayırdı. İkinci tip qumlu torpaqda tikilir və yeraltı suları toplayırdı. Üçüncü tip isə hər iki mənbədən — həm yağış, həm də yeraltı sulardan qidalanırdı.
Ovdanlar adətən yerin 3–4 metr dərinliyində yerləşirdi. İçərisində pillələr olurdu və insanlar suya çatmaq üçün həmin pillələrlə aşağı enirdilər.
Ovdanların maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də onların memarlıq quruluşudur. Yeraltında yerləşməsi suyun buxarlanmasını azaldır, daimi kölgə yaradır və hətta ilin ən isti vaxtlarında belə suyun nisbətən sərin qalmasına imkan verirdi. Bu quruluş ovdanı toz və qum fırtınalarından da qoruyurdu.
Sovetlər niyə ovdanları torpaqla doldurdu?
Lakin 1923-cü ildən etibarən sovet hökuməti tərəfindən ovdanlar torpaqla doldurulmağa başladı. Buna səbəb onların yeraltı qurğular kimi silah saxlamaq üçün istifadə edilə biləcəyindən ehtiyat edilməsi idi.
Bununla belə, bəzi ovdanlar bu gün də qorunub saxlanılır və hətta istifadə olunur. İçərişəhərdə, Şirvanşahlar Sarayı ərazisində də tarixi ovdan nümunələrindən birinə rast gəlmək mümkündür.
