Bu yaxınlarda Cəfər Cabbarlı küçəsi ilə gedərkən maraqlı bir detal diqqətimi çəkdi. Bakıda çox nadir rast gəldiyimiz küçə mebeli nümunələrindən olan oturacaqlara (skamyalara) rast gəldim. Yaxınlaşanda üzərindəki yazıdan məlum oldu ki, bu oturacaqlar əraziyə “Yapı Kredi Bankası” tərəfindən yerləşdirilib. Türkiyənin şəhər mühiti idarəçiliyini mükəmməl hesab etmək olmaz, lakin görünən odur ki, müəyyən mövzularda onlardan öyrənəcəyimiz nümunələr var.
Şəhər mebeli ictimai məkanlarda müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən əşyalar və avadanlıqlar üçün ümumi bir termindir. Skamyalar, poçt qutuları, telefon köşkləri, küçə lampaları, işıqforlar, yol nişanları, avtobus və tramvay dayanacaqları, taksi dayanacaqları, ictimai tualetlər, fəvvarələr, su kanalları, abidələr, heykəllər və tullantı qabları bu kateqoriyaya aiddir.
Şəhər simvolu və marketinqi kimi küçə mebelləri
Küçə mebelləri eyni zamanda şəhərin siması, simvolu ola bilir. Misal Londonun telefon butkaları, başqa bir ölkədə qırmızı telefon butkası görsək belə birbaşa Londonu xatırlayacağıq. Küçə mebeli eyni zamanda şəhər marketinqidir.
Küçə mebelləri təkcə funksional element deyil, eyni zamanda şəhərin vizual kimliyini formalaşdıran simvolik detallardır. Məsələn, Londonda qırmızı telefon butkaları artıq rabitə vasitəsi deyil, həm də şəhərin özünəməxsus imzasına çevrilib. Hətta dünyanın başqa bir guşəsində qırmızı butka görsək, dərhal London yada düşür. Bu, şəhər mebelinin həm də şəhər marketinqinin bir parçası olduğunu sübut edir.
2000-ci illərin əvvələrində fontanlar Bakının simvoluna çevrilmişdi. Hətta musiqi altında rəqs edən fontanlarımız belə var idi. İndi onlara nə olub deyə soruşmayın, onlar da dünya enerji qıtlığı ilə mübarizə aparır deyəcəm.
Bakı üçün də belə dövrlər olub. 2000-ci illərin əvvəllərində fəvvarələr şəhərin ən tanınan simvollarından birinə çevrilmişdi. Hətta musiqi ilə “rəqs edən” fəvvarələrimiz vardı, o illərin şəhər yaddaşı hələ də bir çoxunun gözündə yaşayır. İndi onlardan nə xəbər var sualına isə bir az kinayəli cavab vermək olar: görünür, onlar da dünya enerji qıtlığı ilə mübarizə aparırlar.
Bakıda 80-ci illərə qədər tikilmiş elə ərazilər var ki, hələ də müasirləşdirmə adı ilə “təmizlənmə” prosesindən keçməyib. Maraqlısı budur ki, məhz bu yerlərdə şəhərsalmanın qırmızı xətti qorunub, yol kənarı oturacaqlar isə hələ də öz funksiyasını saxlayır. Keçmiş illərdən qalan fraqment kimi.
Müasir şəhərsalmada isə ən böyük problemlərdən biri səkilərin ensiz salınması və mövcud qaydalara əməl olunmamasıdır. Aşağıdakı şəkil də bunun nümunəsidir: səkini pilləkən zəbt edib. Yaxşı ki, pandus qoyulub, amma yağışlı və ya qarlı havada oradan keçmək bir az “ekstremal idman” hissi yaradır. Şəhər estetikası bir yana, bu cür həllər həm gediş-gəlişi çətinləşdirir, həm də təhlükəsizlik baxımından ciddi risk yaradır.
Şəhərsalmamızın tarixinə nəzər yetirsək, görərik ki, hər dövrün özünə uyğun küçə mebelləri və şəhər elementləri olub. Hətta daş oturacaqlara indi də bəzi bölgələrimizdə rast gəlmək mümkündür.
Müasir şəhərsalma və skamya qıtlığı
Bəs niyə müasir şəhərsalma bu elementləri aradan çıxarmağa bu qədər həvəs göstərir? Küçə mebeli düşməni olduğuna görə deyil, insan düşməni olduğuna görə. Çünki bizim şəhərlər insan üçün deyil, maşın üçün qurulur. Təhlükəsiz və rahat piyada məkanları yaratmaq əvəzinə, hər şeyin mərkəzində avtomobil dayanır. Elə buna görə də, düşünürəm ki dünyanı robotlar ələ keçirsə, Bakı onlara müqavimət göstərməz 🙂
Düşünürəm ki, müasir şəhərsalmanın skamya qıtlığı təsadüfi deyil. Küçə boyunca pulsuz oturacaq qoymaq, kafe və restoranlara yaxşı xidmət etmir. Skamya sadəcə oturacaq deyil, pullu alternativi zəiflədən pulsuz rahatlıqdır. Və bəlkə də ona görə şəhərdə istirahət yalnız kommersiya çərçivəsində mümkün olur: oturmaq istəyirsənsə, nəsə sifariş etməlisən.
Halbuki, skamyalar, kölgəliklər, dayanacaq sığınacaqları kimi elementlər şəhəri insan dostu edən kiçik toxunuşlardır. İnsan üçün nəzərdə tutulmuş şəhər, özünə zaman ayıra biləcəyin kiçik dayanacaqlardan ibarət olmalıdır. Heç nə sifariş etmədən, heç nəyə dərhal ehtiyac duymadan sadəcə oturub dincələ biləcəyin yerlərdən ibarət olmalıdır.
Əgər bir şəhərdə oturmaq belə lüksə çevrilibsə deməli, o şəhərdə insana ayrılan yer tədricən daralır. İnsan yönümlü şəhər isə bunun tam əksidir, insanların hərəkət etdiyi, dayanıb düşündüyü, gözlədiyi, baxdığı, nəfəs aldığı məkanlara sahib olan şəhər.
Küçə mebeli sadəcə funksional bir obyekt deyil, piyada üçün dincəlmə nöqtəsidir. Onun itməsi isə şəhərin insandan yavaş-yavaş uzaqlaşması, ritmini insanın addımlarından deyil, maşınların təkərlərindən alması deməkdir.